Waarom het lerarentekort schoolbesturen niks kan schelen

In De Volkskrant van 30 maart 2011 vraagt Ferry Haan aandacht voor het lerarentekort. Hij verbaast zich er over dat er bij schoolbesturen en bij de Haagse verantwoordelijken zo weinig urgentie lijkt te zijn voor het bestrijden er van.

Terecht legt Haan de bal nadrukkelijk bij Den Haag neer. Het gaat hier niet om een morele plicht, of een steuntje in de rug van de werkgevers; het gaat domweg om het naleven van de Grondwet. Die stelt immers dat de overheid belast is met toezicht op de kwaliteit van lesgevend Nederland. Kwaliteit betekent dat elke leerling les krijgt van goede, d.w.z. gekwalificeerde leraren. Daarvan moeten er dus voldoende zijn. Die komen alleen als de baan aantrekkelijk genoeg is. Op dit punt schiet de minister van Onderwijs inderdaad hopeloos tekort; trouwens ook al in haar eerdere hoedanigheid van staatssecretaris van Onderwijs. Ze doet te weinig, en wat ze doet levert weinig op.

In het digitaal archief van NRC kun je zien dat al eind jaren negentig het ‘lerarentekort’ in een fors aantal artikelen werd genoemd als groeiend en structureel probleem. Hermans en Adelmund schreven er toen zelfs al een nota over. Meer dan elf jaar geleden. Inmiddels groeit het tekort in het VO nog steeds, sneller dan ooit. Een aanhoudend gesnurk vanuit Den Haag is er debet aan. Het roept de vraag op *waarom* men er eigenlijk zit te snurken en het tekort zo laat oplopen, dat we het niet meer zonder tienduizenden ongediplomeerden voor de klas kunnen stellen (die ik van Ferry geen beunhazen mag noemen).

Er zijn er die als het om onderwijs gaat, direct de schuld voor het probleem bij ‘links’ zoeken. ‘Links’ heeft het onderwijs verpest, nietwaar? Niet op dit punt. Want in de genoemde elf jaar hebben we acht jaar een CDA- of VVD-minister van Onderwijs gehad, en acht jaar een CDA- of VVD-staatssecretaris belast met de portefeuille leraren-VO. Laten we die verklaring dus maar verwerpen.

Mij valt op dat de werkgevers geen moord en brand schreeuwen. Sterker nog: ze geven geen kik als het gaat om het lerarentekort. Raar; een hele beroepssector zit met een fors tekort aan capabel personeel, en de werkgevers laten het aan zich gebeuren. Dat moet je eens in de technologiehoek proberen, of in de medische sector. Dan zijn de rapen gaar. Maar schoolbesturen vinden het tekort kennelijk niet zo’n probleem.

Waarom zouden OCW en de werkgevers een gebrek aan urgentie delen? Ik noem drie andere verklaringen, en kijk daarbij met een schuin oog naar voorbeeldland Amerika.

Primo: ze kunnen het niet. OCW heeft geen idee hoe ze het lerarentekort kunnen bestrijden. De werkgevers ook niet, en staan in de wachtstand; die maken ook geen reclame voor hun sector. Ambtenaren produceren rapporten, maar geen leraren. De ministers en staatssecretarissen werken aan hun imago met ‘leuke projecten’ en retoriek à la ‘leraren zijn de echte experts’ maar hebben geen idee hoe ze het leraarschap weer aantrekkelijk kunnen maken voor de intelligente, ambitieuze, hoogopgeleide mensen die voor de klas nodig zijn – en die we onze kinderen grondwettelijk verschuldigd zijn. Of dat nu aan Haagse incompetentie ligt of aan blinde vlekken (laten we vooral niet naar het buitenland kijken & en het mag niks kosten), feit is dat Den Haag met lege handen staat toe te kijken.

Secundo: ze willen het niet. Een Verelendung van het lerarencorps komt de werkgevers en de politiek eigenlijk best goed uit. Leraren moeten maar eens een toontje lager zingen, en dat valt te bewerkstelligen door eerst de hoogstopgeleiden een kopje kleiner te maken en daarna van de rest het diploma van zijn economische waarde te ontdoen. Solliciteert er een bevoegde docent? Dan moet hij geen eisen stellen, want voor hem twee onbevoegde anderen. Een eerstegrader met kapsones? Voor hem een tweedegrader. Zo valt ook te verklaren dat ondanks een aanhoudend lerarentekort de bonden er niet in slagen marktconforme CAO’s af te sluiten en de arbeidsvoorwaarden van leraren in de afgelopen tien jaar eerder zijn verslechterd dan verbeterd. Terwijl die van bestuurders en schoolleiders juist fors zijn opgeleukt, dankzij het ‘governance’-beleid en de lumpsum waarop OCW hen trakteerde. Betere salarissen, tot op premiersniveau, een fors uitgedijd niet-lesgevend middenkader (vervangen door onbevoegden) en meer ruimte & geld voor bestuurlijke hobby’s.

Deze verklaring echoot de slechte verhoudingen tussen politiek en lerarenbonden in de jaren tachtig, toen Deetman handig gebruik maakte van het toenmalige lerarenoverschot en de vakbonden sterk in het defensief drong. Ritzen, Hermans en Van der Hoeven waren eerder economen en bestuurders dan onderwijsmensen, hieven de schoolbesturen hoog op het schild, en toonden zich kampioenen in het ‘overlaten’ en ‘ruimte bieden’ – alsof dat de problemen oploste. Vergelijk dat met de situatie in de VS, waar autonome schoolbesturen door managers worden bezet en vrijwel onaantastbaar zijn, en leraren op alle niveaus de schuld in de schoenen wordt geschoven van de matige onderwijsprestaties: door ouders, door werkgevers, en door de staatssecretaris van Onderwijs. Gevolg is het nog verder uitkleden van de arbeidsvoorwaarden van leraren en het ontmantelen van lerarenbonden. Een populistische film à la “Waiting for Superman” doet de rest. Het vrije ondernemerschap in de vorm van ‘voucher’ en ‘charter’ schools moet een tegenwicht bieden, en zo worden leraren tegen elkaar uitgespeeld. In deze lijn ligt ook de ‘merit pay’ ofwel het ‘prestatieloon’ dat leraren moet laten bungelen aan de goedgunstigheid van de werkgevers, die zich van belastinggeld een mooie lobby bouwen in de vorm van een VO-raad.

Tertio: OCW heeft een ander plan. De bestuurders en liberalen zien zoals zo vaak een voorbeeld in de angelsaksische landen, waar je naast ‘public schools’ een systeem hebt van ‘private schools’. In het hoger onderwijs zie je dat al geïmplementeerd door het beleid om de rijksbijdrage aan studeren fors te verminderen en universiteiten hun eigen collegegelden te laten bepalen. Het private onderwijs zit in Nederland in de lift, en de liberalen en bestuurders van VVD en CDA zullen daar niet tegen zijn. Ook Ferry noemt hier het privéonderwijs al als redelijk alternatief voor het tekortschietende publieke onderwijs. Dus zo ver gezocht is deze derde verklaring niet.

Het is echter de vraag of we in Nederland deze kant moeten/willen opgaan. De VS blinkt niet uit in onderwijsprestaties, ondanks het gigantische budget en de geïnvesteerde private rijkdom. De onderwijsprestaties van de economisch minder succesvollen zijn er al helemaal niet om over naar huis te schrijven, en daar spreekt letterlijke armoede een stevig woordje mee. Van ‘gelijke kansen’ is er aanzienlijk minder sprake dan in Nederland. Want dat is het gevolg van privaat naast publiek onderwijs: de kansen op schools en maatschappelijk succes zullen sterker verschillen tussen hen die voor een dubbeltje en voor een kwartje geboren worden.

In Finland daarentegen gooit men het over een heel andere boeg: daar is sterk en succesvol ingezet op de kwaliteit van het publieke onderwijs, op de werving en opleiding van uitstekende leraren, en op echte leerprestaties. De resultaten zijn er ook naar: het land staat aan de wereld-onderwijstop. Aan goede leraren geen gebrek: naar verluidt staan hoogopgeleiden te dringen om een plek op de opleiding en een baan in het onderwijs. De lonen zijn er nauwelijks hoger, maar het werk is beter geregeld en de status is zijn eigen beloning. Wel vereist dit dat de minister de rol van leraren én hun beroep serieus neemt, en zijn grondwettelijke taak opneemt om actief en effectief te zorgen dat elke leerling les heeft van goede, hoogopgeleide leraren. ‘Overlaten aan de markt’ en ‘besturen autonoom maken’ blijkt domweg geen oplossing.

Kom op Marja, pluk toch eens dat laaghangende fruit! Je stoot er je neus steeds tegen.

This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

One Response to Waarom het lerarentekort schoolbesturen niks kan schelen

  1. Maud says:

    Aaaahh, hminkema, híer ben je dus! Gelukkig weer gevonden!

    Ik lees graag goed werk en ik houd je weer in de smiezen!

    In bovenstaande kan ik me weer helemaal vinden. Dank je wel weer!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s