Waarom zwakke scholen ‘straffen’ met een boete een oliedom idee is

In de Volkskrant van 30 maart 2011 publiceerde UvA-hoogleraar Evelien Tonkens een opinieartikel tegen het plan van de regering-Rutte om zwakke scholen te beboeten. Volgens haar is het straffenvan zwakke scholen met een boete ‘een wanstaltig plan dat alleen in een autoritaire staat thuishoort’. Haar  belangrijkste argument: “De Citotoets was ooit bedoeld als hulpmiddel om onderschatting van meisjes en arbeidersjongens te corrigeren. Als prestatietoets voor scholen is hij totaal ongeschikt. Onderwijs is een veel te complex proces om in zo’n getal te vangen”, en daar heeft ze groot gelijk in. In onderstaande blog licht ik nader toe waarom.

Maar eerst wijs ik de lezer door naar een goedgeschreven artikel over een verwant onderwerp – het afrekenen van leraren op toetsprestaties van hun leerlingen – in de Amerikaanse pers. Want in de VS speelt dit onderwerp ook, en het behoort evenzeer tot de voornemens van de regering-Rutte. Lees daartoe:

http://bit.ly/faoc4c

Ja, scholen moeten presteren. Maar Tonkens heeft groot gelijk dat ze pleit tegen het financiële ‘afrekenen’ van scholen op prestaties’. Die maatregel toont alle kenmerken van een (eng meritocratische) ideologie, inclusief de blinde vlekken, het gebrek aan contact met de realiteit, en het gebrek aan evidentie voor de effectiviteit. Het is weer zo’n goed-bedoeld-pakt-slecht-uit-maatregel als we die in het onderwijs zo vaak zagen.

Dat dit middel erger is dan de kwaal, kunnen we leren door naar de VS te kijken, waar ‘high stakes testing’ al ruim een decennium aan de gang is, ook geen probleem wist op te lossen, en dit hooguit – tegen hoge kosten – wist te verschuiven. Alleen de toetsindustrie en de bureaucraten worden er beter van, niet de scholen of het onderwijs.

Wat is de kwaal? Er bestaan zwakke en zeer zwakke scholen. Dat is vervelend, maar ook een artefact van elke rangordening die je kunt maken. Zet alle chirurgen op een rijtje naar gebleken succes, en de onderste 20% kun je als ‘zwak’ aanmerken. Toch ligt de chirurgie in Nederland op een bijzonder hoog niveau, en dat zegt ook iets over het prestatieniveau van die onderste 20%. Zo kun je alle ziekenhuizen, politiebureaus, Kamerleden, voetballers, brandweerlieden etc. op een rijtje zetten, en altijd kun je de zwaksten aanwijzen. Of die werkelijk een ‘probleem’ zijn, moet nader bekeken worden. Feit is wel dat door deze relatieve aanpak – een focus op de 20% zwaksten – de Onderwijsinspectie nooit om werk verlegen zit, hoe goed de scholen ook worden. Ook na een megaverbetering is er nog altijd een ‘onderste 20%’. Onzin om die per definitie te blijven straffen. Krijgen de slechtste 20% Kamerleden soms per definitie een boete? Dat valt immers met dezelfde onzinargumenten te rechtvaardigen.

Maar ik ben ook geen unverfroren relativist. Scholen die op bepaalde punten echt niet deugen, moeten dat te horen krijgen, en dienen te werken aan verbetering. Belastinggeld, belang van kinderen en zo. Ik ben dan ook voor Inspectie en voor verbetertrajecten.

Echter, het financiële ‘afrekenen op prestaties’ is een slecht middel om die verbetering te verkrijgen. Ten eerste worden de ‘prestaties’ veel te smal gemeten, ten tweede leidt dat tot onrechtvaardige straffen, ten derde leidt dat tot versmalling van het schoolse aanbod tot datgene waarmee de straf ontlopen kan worden, waardoor het onderwijsaanbod als geheel in kwaliteit daalt, ten vierde helpt het straffen niet bij het verbeteren, ten vijfde kunnen straffen het averechts effect hebben dat scholen in slechtere omstandigheden komen te verkeren. Laat me deze vijf punten nader verklaren.

De enige onderdelen die op dit moment een beetje betrouwbaar worden getoetst, zijn ‘taal’ en ‘rekenen’ in de CITO-eindtoets. En dan nog niet eens in de volle breedte (zo maakt de belangrijke spreek- en schrijfvaardigheid niet eens deel uit van ‘taal’) maar beperkt tot een aantal min of meer objectief bevraagbare aspecten. Waarbij ‘rekenen’ gekleurd is doordat de talige redactiesommen er de boventoon voeren, en de validiteit van de toets louter op gezag van het CITO moet worden aangenomen. De rest van het curriculum, naar schatting zo’n tweederde van het onderwijsaanbod, komt in die hele toets niet aan bod. Het gevolg is een evident te beperkte schatting van ‘de onderwijsprestaties’ van de school – dat is geen enkele basis om die prestaties op af te rekenen.

Het leidt dan ook tot onrechtvaardige beoordelingen. Een school waar kinderen van huis uit meer taal meekrijgen, hoeft de kinderen aanmerkelijk minder bij te brengen en ontloopt veel gemakkelijker de ‘straf’ waar de school die zich inspant om anderstalige kinderen op te leiden mee bedreigd wordt. Een school die kinderen trekt van hoogopgeleide ouders hoeft al helemaal niets te vrezen – maar een teken van kwaliteit of verdienste is dat niet.

Zoals de Wii-speler in bovengenoemd artikel focust op zijn rechterhand en de rest laat slonzen, zo zullen ook scholen die bedreigd worden met ‘straf’ hun pijlen gaan richten op het ontlopen van die straf. Dat betekent vaak: CITO-toetsen oefenen in plaats van lesgeven. Opstellen afschaffen om maar het voltooid deelwoord onder de knie te krijgen. Minder muziek, handvaardigheid, biologie en verkeer om maar meer leerlingen staartdelingen met drie cijfers achter de komma te laten halen. Maar hoewel het voltooid deelwoord en de staartdeling belangrijk zijn, zijn ze niet zaligmakend en is het de vraag hoeveel er ten gunste daarvan mag worden opgeofferd.

Wie de Onderwijsinspectie beperkt tot een strafinrichting, heeft niet het beste voor met de zwakke scholen en hun leerlingen. Leerlingen op zwakke scholen én die scholen zelf moeten worden geholpen, en dat is niet hetzelfde als straffen. De Inspectie moet controleren en rapporteren, maar zich ook een overlegpartner tonen op weg naar verbetering. Een straf voor de school is echter vaak ook een straf voor de leraren en de leerlingen – de school krijgt immers minder middelen om goed onderwijs te realiseren. Dan zie ik nog liever dat OCW de verantwoordelijk schoolleider tijdelijk een schaal lager plaatst tot hij/zij de zaakjes voor elkaar heeft. Maar ja, over diens beloning wenst OCW niet langer te gaan – dié hebben ze nu net aan de schoolbesturen zelf overgelaten. We zagen al bij een Hogeschool in het noorden des lands dat een financiële ‘straf’ voor onterecht uitgekeerde bonussen door het bestuur direct op de studenten werd afgewenteld; de bonus bleef zoals-ie was. Ik maak me geen illusies over waar een door de Inspectie opgelegde ‘straf’ neerslaat. Beter wordt een school daar niet van, en een incentive voor de verantwoordelijken hoeft de boete niet te zijn.

Een straf kan het probleem juist vergroten. Vanwege de afnemende financiële middelen schreef ik al, maar ook door wat daar het gevolg van is: de beste leerkrachten vertrekken naar elders, de school wordt gemeden door leerlingen die van huis uit veel meekrijgen, de school moet het vaker doen met leerlingen die door andere scholen als ‘risicodragend’ zijn geweerd.

Daarmee staat het paard volledig achter de wagen, en krijgen we door de ‘afreken’-maatregel per saldo slechter in plaats van beter onderwijs. Dit is geen verzinsel. Ieder die een beetje volgt wat er momenteel in de VS voor strijd wordt gevoerd over ‘high stakes testing’, ‘merit pay’ en ‘charter schools’ die het met overheidssteun opnemen tegen ‘public schools’ die met de ellende blijven zitten, kan er van getuigen. Maar tegen ideologische verblindheid helpt maar weinig. Wie de VS blind najaagt, is gedoemd de daar gemaakte fouten hier te herhalen. Gaan we daar weer te laat achter komen, of zullen we voor de verandering eens eerder de ogen openen?

This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s